Empatia i ślepota emocjonalna

Sfera emocjonalna osobowości jest jedną z najbardziej znaczących. Nasze emocje i stany pomagają nam zrozumieć nasze nastawienie do tego, co się dzieje. Potrafimy nie tylko rozumieć własne emocje, ale także rozróżniać uczucia innych ludzi. Jest to możliwe dzięki empatii.

Pojęcie empatii

Empatia to zdolność rozumienia odczuć drugiej osoby poprzez współodczuwanie. Już od ponad dwudziestu lat nauka zna zjawisko neuronów lustrzanych. Naukowcy przypisują im funkcję rozpoznawania stanów innych osób. To właśnie dzięki tej zdolności odczuwamy emocje podczas oglądania filmu i potrafimy współodczuwać z jego bohaterami. Empatia jest ściśle związana z inteligencją emocjonalną i w żaden sposób nie zależy od poziomu IQ.

Oczywiście empatia nie jest rozwinięta u wszystkich ludzi w równym stopniu. W systemie zawodów „człowiek–człowiek” wysoki poziom empatii jest wymaganiem, szczególnie w przypadku psychologów i nauczycieli. Poziom empatii jest determinowany przez inteligencję emocjonalną, poziom refleksyjności (umiejętność rozumienia i analizowania własnych uczuć) oraz uwarunkowania wychowawcze.

Bardzo często wysoko rozwiniętą empatię, zwłaszcza u profesjonalnych psychologów, myli się ze zdolnościami parapsychicznymi. Nie jest to zaskakujące, ponieważ w wielu kulturach rozwój sfery emocjonalnej nie był wystarczająco wspierany. Ukształtował się określony model wychowania, który promował powściągliwość, zamknięcie w sobie oraz kładł nacisk na sferę intelektualną. W rezultacie powstało kilka pokoleń ludzi, którzy nie do końca rozumieją, co dzieje się w ich wnętrzu, i odczuwają lęk przed konfrontacją z samymi sobą. W rzeczywistości w przejawach wysokiego poziomu empatii nie ma nic nadprzyrodzonego – jest to jedna z mniej poznanych możliwości ludzkiej osobowości.

Dlaczego potrzebujemy empatii?

Budowanie bliskich i naprawdę głębokich relacji opiera się właśnie na niej. Każda komunikacja wymaga empatii, aby była skuteczna. Nawet na pierwszy rzut oka pragmatyczni liderzy dużych organizacji aktywnie korzystają z tej zdolności, ponieważ pozwala ona nawiązać bliski kontakt z drugą osobą i lepiej ją zrozumieć.

Empatia jest naszą wrodzoną zdolnością i może być rozwijana. Jednak nie wszyscy ludzie ją posiadają. Istnieją wrodzone zaburzenia, które uniemożliwiają człowiekowi rozumienie własnych uczuć oraz uczuć innych osób. Nawet osoby zdrowe psychicznie mogą doświadczać ślepoty emocjonalnej.

Ślepota emocjonalna

Ślepota emocjonalna to niezdolność człowieka do rozumienia, rozróżniania i uświadamiania sobie własnych emocji oraz emocji innych ludzi. Na przykład dla takiej osoby wszystkie jej emocje dzielą się na pozytywne i negatywne. Emocje innych osób są dla niej jeszcze trudniejsze do sklasyfikowania.

Ślepota emocjonalna powoduje trudności w rozumieniu przyczyn powstawania własnych emocji, a także utrudnia ich wyrażanie innym. Takie osoby nie wiedzą, jak reagować na emocje innych. Przykładem może być Sherlock Holmes, główny bohater znanego współczesnego serialu. Potrafił logicznie klasyfikować emocje, jednak nie był zdolny do współodczuwania. Nie rozumiał łez kobiet skierowanych do niego ani urazy doktora Watsona. Wyrażając swoje myśli, nie uwzględniał uczuć innych. Jednocześnie jego zdolności intelektualne są znacznie powyżej przeciętnej.

Aleksytymia

W 1973 roku psychiatra Peter Sifneos zaproponował termin „aleksytymia”. Zgodnie z jego ujęciem termin ten obejmuje:

• Trudności lub niemożność werbalizowania własnych uczuć oraz uczuć innych osób.
• Trudności w rozróżnianiu emocji i doznań cielesnych.
• Niski poziom rozwoju wyobraźni oraz ograniczone postrzeganie symboli i metafor.
• Skupienie na zewnętrznych okolicznościach kosztem przeżyć wewnętrznych.
• Przewaga precyzyjnego, logicznego i utylitarnego myślenia.

Ponadto naukowcy przypuszczają, że osoby z aleksytymią mają mniej snów, które są również mniej wyraziste i mniej nasycone. Nie jest jednak konieczne, aby u jednej osoby występowały wszystkie objawy tego zjawiska. Wiele osób doświadcza trudności w kilku z tych obszarów i jest to rzeczywisty problem.

Na pierwszy rzut oka aleksytymia może wydawać się niegroźna, a nawet całkowicie nieszkodliwa. Co właściwie jest niepokojącego w tym, że wymienione cechy sprawiają trudności? Istota problemu polega na tym, że osoby z aleksytymią przeżywają nie mniej emocji niż inni, jednak emocje te nie znajdują ujścia. Ujście jest jednak konieczne, a jeśli nie może nastąpić w sposób naturalny, organizm zaczyna szukać alternatywnych dróg.

Osoba z aleksytymią nie jest w stanie zrozumieć, co aktualnie odczuwa, ani rozpoznać emocji, które przeżywała wcześniej. Czasami trudno jej nawet odróżnić radość od złości. Takie zaburzone postrzeganie własnych emocji znajduje odzwierciedlenie w zachowaniu. Ponadto takie osoby są pozbawione swojego „wewnętrznego głosu”. Emocje nie podpowiadają im ich stosunku do innych ludzi, przez co mogą nawet nie rozumieć, czy ktoś im się podoba i czy warto zaprosić tę osobę na spotkanie.

Pomimo takich nieprzyjemnych i trudnych do przeżycia objawów, aleksytymia nie jest ani chorobą, ani diagnozą. Jest to jedynie indywidualna cecha osobowości. Ta cecha może być wrodzona lub nabyta. Forma wrodzona wynika z zaburzeń fizjologicznych i jest trudna do skorygowania. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że u osób z aleksytymią zaburzona jest komunikacja między półkulami mózgu.

Aleksytymia u osób zdrowych psychicznie może pojawić się po silnych przeżyciach emocjonalnych. Wychowanie również odgrywa istotną rolę. Bez emocjonalni lub nadmiernie emocjonalni rodzice mogą przyczyniać się do rozwoju tego zjawiska u dziecka.

Aleksytymia występuje u około 8% populacji. Jednocześnie mężczyzn jest niemal czterokrotnie więcej. Jednak pewne cechy ślepoty emocjonalnej są obecne u znacznie większej liczby osób.

Skutki ślepoty emocjonalnej i rozwój empatii

Głównym problemem ślepoty emocjonalnej są jej konsekwencje. Ponieważ ciało poszukuje ujścia dla nieprzeżytych emocji, znajduje je poprzez choroby. Ślepota emocjonalna może prowadzić do zaburzeń psychosomatycznych. Ponadto zjawisko to powoduje trudności w komunikacji. Dlatego warto pracować nad rozwojem swojej sfery emocjonalnej i empatii.

Aby rozwijać empatię, warto zadbać o równowagę między światem myśli i uczuć, nie deprecjonować emocji, akceptować je i pozwalać sobie je przeżywać. Pomocne może być również czytanie literatury pięknej. Szczególnie korzystne jest prowadzenie dziennika emocji, w którym można zapisywać swoje uczucia i переживания oraz analizować ich przyczyny.

Ludzie są istotami społecznymi i empatia jest nam niezbędna. Zarówno w skali społeczeństwa, jak i dla każdej osoby indywidualnie, warto rozwijać swój świat wewnętrzny oraz dbać o jakość więzi emocjonalnych z innymi. W takim przypadku relacje stają się bardziej trwałe, a człowiek może odczuwać większe poczucie szczęścia.

Autorka: Anna BUNYAK – psycholog

Redaktorka: Nataliya CHAYKA – redaktorka naczelna ESTportal
Tłumaczenie: Nataliya CHAYKA

Pierwsza publikacja: 2016
Zaktualizowano zgodnie z aktualnymi zaleceniami i najnowszymi badaniami: 2026